Uzaktan Çalışma Hataları #11 – ILO’nun Uzaktan Çalışma Rehberi ve Türk Çalışma Hayatı Üzerine Etkisi

WHO–ILO rehberi Türkiye için ne anlama geliyor

Rehberin temel birinci ilkesi: Ev ofisi işverenin sorumluluk alanının dışında değildir

Uzaktan çalışma işin yapıldığı yeri değiştirir. İşverenin çalışanı koruma borcunu ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte işveren, çalışanın evindeki bütün yaşam koşullarını yönetemez ve özel yaşam alanını sınırsız biçimde denetleyemez. Bu nedenle temel soru, “işveren evdeki her riskten sorumlu mudur” değil; işle bağlantılı, öngörülebilir ve makul önlemlerle azaltılabilir risklerin nasıl yönetileceğidir.

Dünya Sağlık Örgütü ile Uluslararası Çalışma Örgütünün birlikte hazırladığı Sağlıklı ve Güvenli Uzaktan Çalışma Teknik Rehberi, bu soruya tek bir ekipman listesiyle değil; çalışma ortamı, ergonomi, iş organizasyonu, psikososyal riskler, sağlık davranışları ve iş sağlığı hizmetlerini birlikte ele alan bir yöntemle cevap veriyor.

Rehberin temel ikinci ilkesi: Evde risk değerlendirmesi mahremiyeti ihlal etmemeli

İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü, çalışanın evine habersiz girme veya sürekli görüntü isteme yetkisi vermez. Öncelik, daha az müdahaleci yöntemlerde olmalıdır. Çalışanın doldurduğu öz değerlendirme formu, çevrim içi ergonomi eğitimi, ekipman ihtiyaç bildirimi, işyeri hekimi görüşmesi ve isteğe bağlı görüntülü değerlendirme çoğu durumda yeterli olabilir.

Fotoğraf veya video gerekiyorsa amaç, kapsam, saklama süresi ve erişebilecek kişiler önceden belirlenmelidir. Çalışanın evinin geri kalanını veya aile bireylerini gösterecek görüntüler istenmemeli; mümkünse görüntü yerine ölçü ve kontrol sorularıyla değerlendirme yapılmalıdır.

Rehber hangi risklere dikkat çekiyor

Rehbere göre uzaktan çalışma iyi planlandığında işe gidip gelme süresini azaltabilir, çalışana özerklik sağlayabilir ve iş yaşam dengesi üzerinde olumlu sonuçlar doğurabilir. Buna karşılık uygun olmayan masa ve sandalye, uzun süre aynı pozisyonda çalışma, yetersiz aydınlatma ve ekran düzeni; kas iskelet sistemi sorunlarına, göz yorgunluğuna ve yaralanmalara yol açabilir.

Fiziksel yalnızlık, iş ile özel yaşam arasındaki sınırların silinmesi, düzensiz çalışma, aşırı iş yükü ve sürekli ulaşılabilir olma beklentisi ise stres, kaygı, uyku sorunları ve tükenmişlik riskini artırabilir. Bu nedenle güvenli uzaktan çalışma yalnızca çalışana dizüstü bilgisayar göndermekle kurulamaz.

Rehber Türkiye’de doğrudan bağlayıcı değildir

WHO–ILO belgesi bir uluslararası sözleşme, kanun veya yönetmelik değildir. Türkiye’nin WHO ve ILO üyesi olması, bu kuruluşların yayımladığı her teknik metni kendiliğinden Türk hukukunun parçası hâline getirmez. Yalnızca rehbere aykırılık, tek başına idari yaptırım veya tazminat sorumluluğu doğurmaz.

Buna karşılık rehber önerilerini 155 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Sözleşmesi, 161 sayılı İş Sağlığı Hizmetleri Sözleşmesi ve 187 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliğini Geliştirme Çerçeve Sözleşmesi dâhil olmak üzere ILO standartlarına dayandırıyor. Türkiye bu üç sözleşmeyi de onaylamıştır. Usulüne göre yürürlüğe konulan milletlerarası antlaşmalar, Anayasa’nın 90. maddesi uyarınca kanun hükmündedir. Doğrudan bağlayıcı olan teknik rehber değil, onaylanmış sözleşmeler ve Türk mevzuatıdır.

Türk mevzuatı uzaktan çalışanı da koruyor

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. maddesi işverene çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, gerekli her türlü önlemi alma, organizasyonu kurma ve önlemlerin uygulanmasını izleme yükümlülüğü getirir. Kanunun 10. maddesi risk değerlendirmesini; 15. maddesi sağlık gözetimini; 17. maddesi çalışanların eğitimini düzenler. Türk Borçlar Kanunu’nun 417. maddesi de işçinin kişiliğini koruma ve iş sağlığı ile güvenliğini sağlama borcunun temelini oluşturur.

Uzaktan Çalışma Yönetmeliği’nin 12. maddesi daha doğrudan bir düzenleme içerir. İşveren, yaptığı işin niteliğini dikkate alarak uzaktan çalışanı iş sağlığı ve güvenliği önlemleri hakkında bilgilendirmek, gerekli eğitimi vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve sağladığı ekipmanla ilgili gerekli iş güvenliği tedbirlerini almakla yükümlüdür.

Bu hükümler her işverenin her çalışana aynı masa, sandalye veya ekipmanı vermesini otomatik olarak gerektirmez. İşin niteliği, uzaktan çalışmanın süresi, kullanılan araçlar, çalışanın bildirdiği ihtiyaçlar ve risk değerlendirmesi birlikte ele alınmalıdır.

Uyum çalışmalarında rehber nasıl kullanılabilir

Rehber, Türk mevzuatındaki “gerekli önlemler”, “risk değerlendirmesi” ve “sağlık gözetimi” gibi açık uçlu yükümlülükleri uzaktan çalışma bakımından somutlaştırır. Bu nedenle şirketlerin uzaktan çalışma uyum projelerinde temel alınabilecek güvenilir bir kontrol çerçevesidir.

Uyum çalışmasında önce uzaktan yürütülen işler ve kullanılan ekipman belirlenebilir. Ardından fiziksel ortam, ergonomi, ekranlı çalışma, mola düzeni, çalışma saatleri, yalnızlık, aşırı iş yükü, acil durum iletişimi ve psikososyal riskler değerlendirilir. Uzaktan çalışma sözleşmesi, iş sağlığı politikası, eğitim içeriği, ekipman prosedürü ve çalışan öz değerlendirme formu bu sonuçlara göre hazırlanabilir.

Rehberin temel alınması, bütün önerilerin aynen ve istisnasız uygulanması anlamına gelmez. Şirket, hangi öneriyi neden uyguladığını, hangisini işin niteliği nedeniyle farklılaştırdığını ve seçilen önlemin riski nasıl azalttığını belgelemelidir. Böylece uyum dosyası yalnız bir kontrol listesi olmaktan çıkar ve işverene hesap verebilir bir karar süreci sağlar.

Bilirkişi incelemelerinde rehberin yeri

Bir iş kazası veya sağlık zararı uyuşmazlığında mahkeme ve bilirkişi öncelikle Türk mevzuatını, somut işin özelliklerini, risk değerlendirmesini, eğitim kayıtlarını, sağlanan ekipmanı ve işverenin fiilî uygulamalarını inceler. WHO–ILO rehberi mahkemeyi veya bilirkişiyi bağlayan bağımsız bir norm değildir.

Buna karşılık rehber, olay tarihinde bilinen uzaktan çalışma risklerinin, alınabilecek makul önlemlerin ve iş sağlığı hizmetlerinin kapsamının belirlenmesinde yardımcı teknik kaynak olarak dikkate alınabilir. Özellikle ergonomik risk, uzun ekran süresi, psikososyal yük veya iş organizasyonu tartışılıyorsa, bilirkişinin mesleki özen standardını değerlendirirken yararlanabileceği uluslararası bir referans oluşturur.

Bu nedenle işveren açısından önemli olan yalnızca rehberin varlığını bilmek değildir. Rehberdeki risk başlıklarının şirketin kendi koşullarına göre değerlendirildiğini, alınan veya uygun görülmeyen önlemlerin gerekçelendirildiğini gösterebilmektir.

Ekranlı çalışma için çarpıcı bir karar

Avrupa Birliği Adalet Divanı, 22 Aralık 2022 tarihli C-392/21 sayılı kararında, ekranlı çalışmanın gerektirdiği özel düzeltici araçların kapsamına gözlüğün de girebileceğini kabul etti. İşveren gerekli aracı doğrudan sağlayabilir veya çalışanın yaptığı masrafı karşılayabilir. Ancak her reçeteli gözlük otomatik olarak işveren gideri değildir; gerekliliğin göz muayenesiyle ve ekranlı çalışmaya özgü ihtiyaçla belirlenmesi gerekir.

Karar, işverenin uzaktan çalışmada da ekranlı çalışmaya bağlı sağlık risklerini “çalışan evinde çalışıyor” gerekçesiyle tamamen çalışana bırakamayacağını gösteren yararlı bir örnektir.

Şirketler için rehber kılavuzluğunda kısa kontrol listesi

Uzaktan çalışma uyum dosyasında en azından şu sorular cevaplanmalıdır:

Uzaktan yürütülen işler ve kullanılan ekipman envantere alındı mı?
Evde çalışma ortamı için mahremiyete uygun bir risk değerlendirme yöntemi var mı?
Ergonomi, ekran kullanımı, mola ve hareket konusunda eğitim veriliyor mu?
Çalışma ve iletişim saatleri açıkça belirlenmiş mi?
Psikososyal riskler ve aşırı iş yükü değerlendiriliyor mu?
Ekipman arızası, elektrik güvenliği ve acil durum iletişimi düzenlenmiş mi?
Sağlık gözetimi uzaktan çalışanları da kapsıyor mu?
Alınan önlemler ve bunların gerekçeleri kayıt altına alınıyor mu?

Sonuç

WHO–ILO rehberi Türk hukukunda tek başına bağlayıcı değildir. Ancak Türkiye’nin onayladığı ILO sözleşmeleri ve Türk iş sağlığı mevzuatıyla aynı yönde, ayrıntılı ve güvenilir bir uygulama çerçevesi sunar. Bu nedenle uyum çalışmalarında, risk değerlendirmelerinde, şirket politikalarında ve gerektiğinde bilirkişi incelemelerinde dikkate alınabilecek önemli bir kaynaktır.

Ev ofisi işverenin sınırsız denetim alanı değildir. Fakat işin örgütlenmesinden ve öngörülebilir mesleki risklerden doğan sorumluluk da evin kapısında sona ermez.

Resmî kaynaklar

Bu yazı ilk olarak 30 Eylül 2026 tarihinde LinkedIn’de yayımlanmıştır: ILO’nun Uzaktan Çalışma Rehberi ve Türk Çalışma Hayatı Üzerine Etkisi