ALAN ADLARI ve HUKUK

İnternetin yaygınlaşması ile birlikte internet siteleri de ticari hayatta önemli yer tutmaya başladılar. Kimi şirket, internet sitesini sadece tanıtım ve reklâm amaçlı kullanırken, bazı şirketler var olan hizmetlerini internet ortamından da pazarlamakta, kimi girişimciler ise sadece internette faaliyet gösteren şirketler kurarak, bu şirketler üzerinden birçok geleneksel şirketin gelirinden çok daha fazla gelir elde etmektedirler. Şirketlerin internetteki adresleri olan alan adları da bu gelişmelere paralel olarak önemli ekonomik değerler haline gelmişlerdir.

Bu ticari özellikleri alan adlarının bir cephesini oluşturmaktadır. Diğer yandan internetin bir kamusal alan kabul edilmesi ve eşitlik ilkesi gereğince herkesin bu alanda varlık gösterebilmesinin gerekliliği nedeniyle alan adlarının tek elde toplanmasını önlemek, alan adlarının kullanımına az ya da çok kurallar getirmek idari otoritelerin görevleri arasında kabul edilmektedir. Ayrıca birçok alan adı, hukuk sistemlerince çeşitli şekillerde korunmakta olan marka, işletme adı, ticari unvan veya kişi adlarından yola çıkılarak tescil edilmektedir. Bu yönleriyle de alan adları kişilik hakları gibi devredilemeyen ve vazgeçilemeyen bazı haklarla yakın ilişki içerisinde olabilmektedir.

Alan adlarının en önemli fonksiyonu akılda kalıcı olarak kolay hatırlanmak olduğundan, alan adlarında genellikle internet sitesinin sahibi şirketi, şahsı, bu sitede tanıtılan ürünü veya bu site üzerinden pazarlanan ürünü çağrıştıracak isimler seçilmektedir. Bu da genellikle kişi veya şirketin adı ya da ürünün markası olmaktadır. Bu nedenle alan adı ile şahıs veya işletme isimleri ve markalar arasında zorunlu ve sıkı bir bağ oluşmuştur.

.tr Uzantılı Olmayan Alan Adlarının Tescili

Tüm dünya çapında alan adlarının genel koordinatörlüğü Tahsis Edilmiş Rakamlar ve İsimler İçin İnternet Kurumu (The Internet Corporation for Assigned Names and Numbers, ICANN) tarafından yürütülmektedir. Bu şekilde tek merkezden yönetim alan adlarının ve ip numaralarının eşsiz olmasını ve tahsislerde karmaşa yaşanmamasını sağlamaktadır. ICANN kamu yararına çalışan, internet alanında eşgüdüm sağlayan, jenerik ve ülke kodu üst düzey alan adlarını dağıtan, kök ve sunucu sistemini koordine eden, kâr amacı gütmeyen bir kurumdur. Alan adı tescili bu kurum tarafından yetkilendirilmiş ticari alt kurumlarca gerçekleştirilmektedir. Herhangi bir ülke aidiyetini göstermeyen küresel alan adlarının (.com, .net, .org gibi) tescili için ikincil düzey alan adını oluşturan kelime veya kelimelerin aidiyetini gösteren herhangi bir belge aranmadığı gibi, alan adı tescili başvurusunu yapan kişi veya kurumun kimliğini belirleyen bir belge ibrazı da zorunlu değildir. Bu alan adları tamamen “ilk gelen alır” ilkesi doğrultusunda tescil edilmektedirler. Bu alan adlarının tesciline ilişkin kurallar da tescili gerçekleştiren kurumlarca belirlenmektedir.

.tr Uzantılı Alan Adlarının Tescili

Her ülke aidiyetini gösteren alan adları o ülkenin bu konudaki yetkili kuruma başvurularak ve bu kurumun belirlemiş olduğu kurallara göre tescil edilir. Türkiye’de alan adı tahsisi ve tescili ODTÜ tarafından gerçekleştirilmektedir. Alan adı tahsisinde global sistemde olduğu gibi “ilk gelen alır” kuralı ile belgesiz olarak tescil edilen belirli üst düzey alan adları haricinde (.web.tr, .gen.tr, . gibi), belgeli tahsis sistemi uygulanmaktadır.

Belgeli olarak tahsis edilecek olan alan adları başvuruları (com.tr, info.tr, biz.tr, net.tr, org.tr vb.) baş vuruları “.tr” Alan Adı Yönetimi’nce değerlendirilerek tahsis edilmektedir. Belgeye dayalı olarak tahsis edilen alan adları için ilgili kuruluşça “.tr” Alan Adı Yönetimi’ne iletilen belgeler değerlendirilirken; ilgili belgede yer alan marka, ticaret unvanı vb.’nin “ayırt edici” ve “esas unsurunu” oluşturan ibareler esas alınır. Örneğin “Ceyda dijital baskı” marka belgesi ile yapılacak olan alan adı başvurusunda www.ceydadijitalbaskı.com.tr alan adının tahsisi mümkün olabilecekken, www.dijitalbaskı.com.tr alan adının tahsisi büyük ihtimalle markanın esaslı unsurunun dijital baskı olmaması nedeniyle reddedilecektir. Aynı şekilde bizim sokak isimli kitabın aslı ile yapılacak olan başvuruda www.bizimsokak.com.tr alan adı tahsis edilebilecekken, www.sokak.com.tr yukarıdaki örnekte olduğu gibi kitap adının esaslı unsurunun sokak olmaması nedeniyle reddedilecektir. Alan adı yönetimi karar vermekte tereddüt ettiği veya itiraza konu olan başvurular Ulaştırma Bakanlığı İnternet üst kurulu DNS çalışma grubu önüne getirmektedir.

“.com.tr” uzantılı alan adlarının tahsisi için istediği belgelerin bazıları şunlardır:

• “Faaliyet Belgesi”, “Ticari Sicil Belgesi”, “Oda Sicil Kayıt Sureti”, Türkiye Ticaret Sicil Gazetesi’nde yayınlanmış olan “Ticaret Unvanı İlanı”,
• Türk Patent Enstitüsü’nden alınmış “Marka Tescil Belgesi”,
• Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Odası’ndan alınmış olan “Sicil Tasdiknamesi”,
• Otel ve tatil köyleri için, Turizm Bakanlığı’ndan alınmış “Turizm İşletmesi Belgesi”,
• Seyahat acenteleri için, Turizm Bakanlığı’ndan alınmış “Seyahat Acentesi İşletme Belgesi”,
• Dershaneler için, Milli Eğitim Bakanlığı “Özel Öğretim Kurumları Ruhsatnamesi”,
• Televizyon programları için, Kültür Bakanlığı’ndan alınmış “Televizyon Gösterim Belgesi”,
• Film adları için, Kültür Bakanlığı Telif Hakları ve Sinema Genel Müdürlüğü’nden alınmış “İzin Belgesi”,
• Dergi ve gazeteler için, “derginin/gazetenin aslı” ve “Mevkute Beyannamesi Alındı Belgesi”,
• Süresiz yayınlar için yayının aslı.

Alan Adlarının Hukuki Niteliği

Alan adları internet kullanıcıları açısından temsil ettikleri marka veya kurumla özdeşleşirler. Bu nedenle marka, ticaret unvanı ve işletme adı gibi ayırt edici özellikte, isim ve tanıtım vasıtası işlevi gören işaretlerdir. Alan adı marka, ticaret unvanı ve işletme adı gibi ayırt edici ad, işarettir ve işletmenin gayrimaddi unsurlarından birisidir. Alan adının Medeni Kanun anlamında bir isim olduğunu ve M.K. 25 kapsamında korunması gerektiğini ve alan adının kişilik hakkı kapsamında korunması gerektiğini savunan yazarlar da vardır. Şahsi kanaatimce, alan adları marka veya diğer gayri maddi varlıklar gibi işletme unsurlarından birisi sayılmalıdır.

Tahsis için istenilen bu belgelerden de anlaşılacağı üzere “com.tr” alan adları yönetimince de alan adı ürün veya işletme ile bağlantılı bir kavram olarak kabul edilmektedir.

Alan adı tescilini belgesiz olarak ve “ilk gelen alır” prensibine göre gerçekleştiren sistemler de de alan adları markalar ve işletme veya kurum adları ile bağlantılı olduğu kabul edilmektedir. ICANN’ın Alan Adlarına İlişkin Anlaşmazlıkların Çözümüne İlişkin Tekdüze Politikalar Metninin “Zorunlu idari işlemler” başlıklı 4. maddesinde alan adının bir başkasına ait marka ile aynı veya karışıklığa yol açacak kadar benzer olması ve bu alan adını tescil ettirmekte yasal bir çıkarınız olmaması, alan adının kötü niyetli olarak tescil edilmiş ve kullanılmakta olması durumlarında anlaşmazlığı çözüm yollarına başvurulabileceği kabul edilmiştir. Aynı politikalar metninin 4/b maddesinde ise alan adının sadece satılmak veya başka bir şekilde transfer edilmek amacıyla alınmış olması, alan adının ilgili markanın sahibinin markasını yansıtan alan adını kullanmasını engellemek için tescil edilmiş olması veya alan adının internet kullanıcılarını bağlantınız olmayan bir marka veya kurum ile bağlantınız varmış gibi göstererek internet sitenize çekmek için kullanılmak üzere tescil edilmiş olması kötü niyetli tescile örnek olarak gösterilmiştir.

Bu politikalardan da anlaşılacağı üzere alan adlarının şirket, kurum adları ve markalar ile bağlantıları küresel tescil kurumlarınca da kabul edilmektedir. ICANN ve WIPO (Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü) tarafından verilmiş olan birçok kararda da marka veya şirket ismi ile alan adı bağlantısı kurulmuş olduğu görülmektedir. Bunlardan bazıları www.gameb0y.com, www.micr0soft.com, gibi marka ve şirket isimlerine yanıltıcı derecede benzer alan adlarının iptaline yönelik davalardır. Bu davalarda alan adının marka ve şirket ismi ile benzer olması nedeniyle tescilin kötü niyetle yapılmış olduğu kabul edilmiş ve itiraz üzerine tescil iptal edilmiştir.

Alan Adlarına İlişkin Tasarruflar

Türkiye’de .tr alan adı ticareti kesinlikle yasaktır. .tr alan adı yönetimi politikalarında yer alan “Alan adı kendi başına alınıp satılan bir meta değildir. Bu bağlamda, fikri haklar, patent ve yaratılan marka ile ilgili haklar saklıdır ve alan adı ticareti teşvik edilmemektedir.” ifadesi ile de alan adının kamu malı olduğu ve ticarete konu olamayacağı açıkça belirtilmektedir. .tr uzantılı olmayan alan adları açısından da, yukarıda belirtilmiş olduğu gibi alan adının sırf satış amaçlı olarak tescili kötü niyet olarak kabul edilmekte ve haklı sahibine satılmak amacıyla alınan alan adlarının tescili iptal edilerek alan adı haklı sahibe verilmektedir.

Devir açısından incelendiğinde, özellikle marka, ticaret unvanı gibi işletmeye ilişkin değerlere dayanılarak tahsis edilmiş olan alan adları işletmenin tamamının veya ilgili markanın devri sonucunda devredilebilir. Bu devir, işletme veya markanın devri durumunda sürekli olabileceği gibi markanın belirli bir süre için bir başka kişi veya kurumun kullanımına tahsis edildiği marka lisanslarında süreli de olabilir.

Alan Adlarına İlişkin Uyuşmazlıkların Uluslar Arası Kurumlarca Çözümü

Global alan adlarına ilişkin anlaşmazlıkların ICANN tarafından belirlenmiş olan uyuşmazlık çözüm mekanizması uyarınca ve aynı kurum tarafından yetkilendirilen idari uyuşmazlık çözüm sağlayıcıları tarafından çözüme ulaştırılması kabul edilmiştir.  Bu çözüm sağlayıcılar:

• Pekin ve Honk Kong’da merkezleri bulunan Asian Domain Name Dispute Resolution Centre (ADNDRC),
• CPR Institute for Dispute Resolution (CPR)
• The National Arbitration Forum (NAF) ve
• World Intellectual Property Organization (WIPO) dur.

Başvuru sahipleri anlaşmazlıklarının çözüme ulaştırılması için bu kurumlardan herhangi birisine başvurmakta serbesttirler.

Aşağıdaki sebeplerle alan adı tescilinin iptali amacı ile çözüm sağlayıcılara başvurulabilir:

1. a) Tescil edilen alan adının, üzerinde hak sahibi olunan marka ile aynı veya karışıklığa yol açacak şekilde benzer olması,
2. b) Tescil ettiren kişi veya kurumun tescil edilen alan adı ile ilgili hiçbir hakkı veya hukuki menfaati olmaması,
3. c) Başvuru sahibine ait markanın kötü niyetli olarak tescil ettirilmiş olması.

Kurum kararını 14 gün içerisinde iletmek zorundadır. Kararlar politikalar metnine, sözleşmeye, hakkaniyete ve yürürlükteki mevzuata göre verilecektir. Uyuşmazlık çözüm politikalarına uygun olarak yürütülmüş bir yargılama faaliyeti sonucunda verilen iptal, nakil ve diğer değişiklik kararları ICANN tarafından uygulanacaktır.

Alan Adlarına İlişkin Uyuşmazlıkların Türkiye’de Çözümü

.tr uzantılı alan adları ile ilgili uyuşmazlıkların Türkiye’de çözümü için uluslar arası çözüm mekanizmalarına benzer bir tahkim sistemi henüz kurulmamıştır. Tahsise ilişkin itirazlar Ulaştırma Bakanlığı İnternet Üst Kurulu’na bağlı DNS çalışma grubu tarafından incelenip karara bağlanmaktadır. Ancak tarafların bu çözüm yoluna başvurmak gibi bir zorunlulukları yoktur. Tercihe bağlı olarak anlaşmazlığın genel mahkemelerde çözülmesi yoluna da başvurulabilir. Bu durumda alınan mahkeme kararı Alan Adları Yönetimi’ne sunularak yönetim tarafından uygulanacaktır.